सध्या सोशल मीडियावर पावसाबाबत अंदाज वर्तवणारे पंजाबराव डख चांगलेच चर्चेत आहेत. रोज सकाळी उठून ते पावसाचा नवा अंदाज जाहीर करतात आणि तो अंदाज वारंवार चुकत असल्याने नेटकरी त्यांची खिल्ली उडवत आहेत. उपग्रह, रडार किंवा अन्य कोणतीही प्रगत वैज्ञानिक साधने न वापरता केवळ वैयक्तिक निरीक्षण आणि अनुभवाच्या आधारावर हवामानाचे भाकीत करणे हे धाडसाचे असले, तरी तेवढेच धोकादायकही आहे.
पण या ट्रोलिंगच्या पलीकडे एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो—ही ‘भाकितांची भूतं’ मोठी कोणी केली?
पंजाबराव डख असोत, बाबा वेंगा असोत किंवा इतर कोणतेही स्वयंघोषित भविष्यवेत्ते; जगात एखादी मोठी नैसर्गिक, सामाजिक किंवा राजकीय घटना घडली की, त्यांची कथित भविष्यवाणी अचानक चर्चेत येते. “बाबा वेंगाने हे आधीच सांगितले होते”, “अमुक भविष्यकाराचा अंदाज पुन्हा खरा ठरला” अशा मथळ्यांचा सोशल मीडिया आणि मुख्य प्रवाहातील माध्यमांवर अक्षरशः पाऊस पडतो.
पंजाबराव डख यांच्या बाबतीतही हेच घडताना दिसते. त्यांचे अनेक अंदाज चुकीचे ठरत असतानाही त्यांच्यावर विश्वास ठेवणारा मोठा वर्ग आजही अस्तित्वात आहे. त्यामुळे प्रश्न केवळ चुकीच्या भाकितांचा नाही; तर अशा भाकितांवर आंधळा विश्वास ठेवणाऱ्या मानसिकतेचा आहे.
पूर्वीच्या काळात हवामानाचा अंदाज बांधण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान उपलब्ध नव्हते. त्यामुळे निसर्ग निरीक्षण, खगोलीय गणिते, पारंपरिक ज्ञान आणि अनुभव यांच्या आधारे ठोकताळे मांडले जात. आजही अनेक पंचांगकर्ते आणि अभ्यासक या परंपरांचा अभ्यास करतात. मात्र आधुनिक हवामानशास्त्र उपग्रह, रडार, महासागरातील बदल, वातावरणीय दाब, तापमान आणि संगणकीय मॉडेल्सच्या आधारे अंदाज व्यक्त करते. त्यामुळे पारंपरिक अंदाज आणि वैज्ञानिक हवामानशास्त्र यांच्यातील फरक समजून घेणे आवश्यक आहे.
दुर्दैवाने आजच्या डिजिटल युगात विश्वासार्हतेपेक्षा ‘व्ह्यूज’, ‘लाईक्स’ आणि ‘टीआरपी’ यांना अधिक महत्त्व दिले जाते. हवामान खात्याच्या तांत्रिक भाषेतील अंदाजांपेक्षा, “अमुक तारखेला धो-धो पाऊस”, “तमुक जिल्ह्यात ढगफुटी” अशा सनसनाटी हेडलाईन्स अधिक लक्ष वेधून घेतात. परिणामी, अनेक माध्यमे स्वतःच्या फायद्यासाठी अशा व्यक्तींना व्यासपीठ उपलब्ध करून देतात आणि त्यांची लोकप्रियता वाढवतात.
यामागे मानवी मानसशास्त्रही तितकेच जबाबदार आहे. प्रत्येक माणसाला भविष्यात काय घडणार याची उत्सुकता असते. विशेषतः निसर्गाच्या लहरीपणावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी ही उत्सुकता अनेकदा अस्वस्थतेत रूपांतरित होते. अशा वेळी “आपल्यातलाच एक माणूस” म्हणून कोणी ठामपणे अंदाज सांगत असेल, तर त्यावर विश्वास ठेवण्याचा मोह होतो.
मानसशास्त्रात यालाच Confirmation Bias असे म्हणतात. एखादा भविष्यकार शंभर अंदाज वर्तवतो. त्यापैकी नव्याण्णव अंदाज चुकतात आणि एक अंदाज योगायोगाने खरा ठरतो. पण लोकांना त्या एकाच यशस्वी अंदाजाची आठवण राहते; उर्वरित चुका विसरल्या जातात. माध्यमे आणि सोशल मीडियाचे अल्गोरिदमही याच गोष्टीला खतपाणी घालतात.
म्हणूनच भविष्यवाणी करणाऱ्यांना दोष देण्यापूर्वी आपण स्वतःला प्रश्न विचारायला हवा. वैज्ञानिक दृष्टिकोन बाळगण्याचे आपल्या संविधानाने सांगितलेले कर्तव्य आपण विसरत तर नाही ना?
जोपर्यंत आपण कोणत्याही दाव्याची शहानिशा न करता त्यावर विश्वास ठेवत राहू, तोपर्यंत पंजाबराव डख, बाबा वेंगा किंवा त्यांच्यासारखी नवी ‘भूतं’ निर्माण होत राहतील. दोष त्यांचा जितका आहे, तितकाच तो त्यांना डोक्यावर घेणाऱ्या समाजाचाही आहे.
निसर्गाचा अंदाज घेण्यासाठी विज्ञानाची कास धरा; कोणत्याही व्यक्तीच्या चमत्कारिक दाव्यांची नव्हे. कारण एखादे भाकीत चुकते तेव्हा फक्त अंदाज चुकत नाही—त्या अंदाजावर विश्वास ठेवून निर्णय घेणाऱ्या हजारो शेतकऱ्यांच्या आशा, मेहनत आणि कधी कधी संपूर्ण हंगाम धोक्यात येतो.
भविष्य जाणून घेण्याची उत्सुकता स्वाभाविक आहे; पण भविष्य ठरवणारा मार्गदर्शक विज्ञान असले पाहिजे, इतकेच!
